دکتر فرشاد رومی
جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران دیگر صرفاً یک درگیری نظامی در خاورمیانه نیست. این جنگ بهتدریج به بخشی از رقابتهای گستردهتر میان قدرتهای بزرگ تبدیل شده و پیامدهای آن میتواند فراتر از مرزهای منطقه باشد. در چنین شرایطی، دیدار احتمالی دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شنژن چین و در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه میتواند اهمیت ویژهای پیدا کند. البته اهمیت این نشست فقط به احتمال گفتوگو درباره ایران محدود نمیشود؛ مسئله اصلی این است که سرنوشت جنگ، امنیت انرژی و آینده موازنه قدرت در غرب آسیا، بیش از گذشته با رقابتهای جهانی گره خورده است.
از این منظر، مقایسه نشست شنژن با کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵، مقایسهای قابل تأمل است. در آن زمان، روزولت، چرچیل و استالین، بهعنوان رهبران سه قدرت اصلی پیروز جنگ جهانی دوم، درباره آینده سیاسی و امنیتی جهان پس از جنگ مذاکره کردند. با وجود اختلافهای عمیق سیاسی و ایدئولوژیک، هر سه رهبر به این درک رسیده بودند که پایان جنگ به توافقی برای مدیریت نظم جدید جهانی نیاز دارد.
البته هر یک از آنها اهداف متفاوتی را دنبال میکردند. روزولت به دنبال ایجاد نهادهای بینالمللی و جلوگیری از تکرار یک جنگ جهانی دیگر بود. چرچیل بیش از هر چیز نگران حفظ توازن قدرت در اروپا و موقعیت بریتانیا بود و استالین تلاش میکرد امنیت شوروی را از طریق گسترش حوزه نفوذ این کشور تضمین کند. آنچه این سه رهبر را در یالتا کنار هم قرار داد، لزوماً اشتراک دیدگاههایشان نبود، بلکه درک مشترک آنها از اهمیت تصمیماتی بود که میتوانست آینده چندین نسل را تحت تأثیر قرار دهد.
اما آیا میتوان ترامپ، پوتین و شی جینپینگ را از نظر نوع نگاه به قدرت و افق سیاسی با رهبران یالتا مقایسه کرد؟ پاسخ چندان ساده نیست. ترامپ معمولاً سیاست خارجی را با منطق معامله، فشار و گرفتن امتیاز پیش میبرد. پوتین بیشتر بر قدرت نظامی، ملاحظات امنیتی و حفظ حوزه نفوذ روسیه تکیه دارد. در مقابل، شی جینپینگ به دنبال تقویت جایگاه چین در نظام بینالملل و تثبیت نفوذ این کشور در بلندمدت است.
این تفاوت در رویکردها باعث میشود دستیابی به یک توافق پایدار میان این سه قدرت چندان آسان نباشد. بااینحال، یک نقطه مشترک میان آنها وجود دارد: هیچکدام از گسترش یک جنگ پرهزینه و خارج از کنترل سودی نمیبرند. ادامه درگیریها میتواند اقتصاد جهانی، بازار انرژی و حتی ثبات سیاسی بسیاری از کشورها را با مشکلات جدی روبرو کند.
با در نظر گرفتن این شرایط، میتوان آینده جنگ با ایران را در قالب چهار سناریوی اصلی بررسی کرد:
سناریوی نخست: مهار تنش و توافق سیاسی
در این سناریو، ترامپ برای کاهش هزینههای نظامی و سیاسی جنگ، به سمت توقف حملات و آغاز مذاکرات مستقیم یا غیرمستقیم با تهران حرکت میکند. چین میتواند در این روند نقش میانجی را بر عهده بگیرد و روسیه نیز از فرصت بهوجودآمده برای افزایش نقش دیپلماتیک خود استفاده کند. مسائلی مانند توقف حملات، تأمین امنیت تنگه هرمز، تضمین آزادی کشتیرانی و تعیین تکلیف پرونده هستهای ایران، میتوانند محور یک توافق مرحلهای باشند. چنین توافقی لزوماً به معنای پایان اختلافات نیست، اما میتواند از گسترش بیشتر جنگ جلوگیری کند.
سناریوی دوم: توافق محدود و ادامه تقابل فرسایشی
احتمال دیگری که نمیتوان نادیده گرفت، کاهش عملیات نظامی بدون حلوفصل اساسی اختلافات است. در این وضعیت، حملات گسترده متوقف یا محدود میشوند، اما تحریمها، فشارهای اقتصادی، حملات سایبری، رقابت اطلاعاتی و درگیریهای پراکنده همچنان ادامه پیدا میکنند. به بیان دیگر، شکل جنگ تغییر میکند، اما اصل تقابل از بین نمیرود. نتیجه چنین وضعیتی میتواند یک دوره طولانی از تنش و بیثباتی باشد که در آن هیچیک از طرفها به اهداف اصلی خود نمیرسند.
سناریوی سوم: شکست دیپلماسی و بازگشت جنگ گسترده
اگر مذاکرات به نتیجه نرسد یا طرفهای درگیر همچنان بر خواستههای حداکثری خود پافشاری کنند، احتمال ازسرگیری حملات گسترده وجود خواهد داشت. در چنین شرایطی، پاسخ ایران نیز ممکن است دامنه درگیری را به خلیج فارس و سایر نقاط منطقه گسترش دهد. پیامد این سناریو فقط به افزایش تلفات و خسارات نظامی محدود نخواهد بود؛ اختلال در بازار انرژی، تهدید مسیرهای تجاری و افزایش نااطمینانی در اقتصاد جهانی نیز میتواند به بحرانی جدی تبدیل شود.
سناریوی چهارم: بینالمللی شدن بحران و تغییر موازنه قدرت
در این حالت، جنگ ایران به عرصهای برای رقابت غیرمستقیم آمریکا، چین و روسیه تبدیل میشود. چین در درجه نخست به دنبال حفظ امنیت انرژی و جلوگیری از اختلال در مسیرهای تجاری خود خواهد بود و در عین حال تلاش میکند از فرصتهای دیپلماتیک برای گسترش نفوذش استفاده کند. روسیه نیز ممکن است تحولات منطقه را فرصتی برای افزایش قدرت چانهزنی خود در برابر غرب بداند. ایران هم احتمالاً به سمت گسترش همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی با کشورهای شرقی حرکت خواهد کرد. بااینحال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که مسکو و پکن حاضرند برای دفاع از منافع تهران وارد یک تقابل مستقیم با واشنگتن شوند. هر دو کشور پیش از هر چیز بر اساس منافع ملی خود تصمیم خواهند گرفت.
در ارزیابی این سناریوها، پنج متغیر تعیینکنندهاند: اراده سیاسی ترامپ برای ادامه یا پایان دادن به جنگ، موضع و اهداف اسرائیل، محاسبات راهبردی تهران، میزان تمایل چین و روسیه به مداخله دیپلماتیک و در نهایت وضعیت امنیتی تنگه هرمز. اهمیت عامل آخر بهویژه قابل توجه است؛ چراکه ادامه اختلال جدی در این آبراه میتواند بازار جهانی انرژی و محاسبات امنیتی بسیاری از قدرتهای اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.
با وجود تمام شباهتهایی که ممکن است میان نشست شنژن و کنفرانس یالتا مطرح شود، یک تفاوت اساسی میان این دو وجود دارد. ایران برخلاف برخی کشورهای اروپای شرقی در سال ۱۹۴۵، صرفاً موضوع مذاکره و تصمیمگیری قدرتهای بزرگ نیست. ایران کشوری با ظرفیتهای مستقل سیاسی، نظامی و ژئوپلیتیکی است و در معادلات منطقهای نقش فعالی دارد. به همین دلیل، هیچ توافقی درباره آینده خاورمیانه که منافع و محاسبات تهران را نادیده بگیرد، نمیتواند از ثبات و دوام چندانی برخوردار باشد.
یالتا محصول شرایط ساختن جهان پس از یک جنگ جهانی بود؛ اما شنژن ممکن است محصول ناتوانی قدرتهای بزرگ در جلوگیری از تبدیل یک جنگ منطقهای به بحرانی جهانی باشد. این تفاوت، پرسشی اساسی درباره کیفیت رهبری در جهان امروز مطرح میکند: آیا دولتهای بزرگ هنوز رهبرانی با افق تاریخی و ظرفیت نظمسازی دارند که توانایی لازم برای ساختن یک نظم بینالمللی باثبات داشته باشند یا سیاست بینالملل بیش از گذشته به عرصه چانهزنیهای کوتاهمدت و مقطعی و رقابت برای حفظ حوزه نفوذ تبدیل شده است؟
از منظر آیندهپژوهی، شاید بهتر باشد شنژن را نه یالتای قرن بیستویکم، بلکه آزمونی برای سنجش ظرفیت قدرتهای بزرگ در مدیریت رقابتها و جلوگیری از گسترش بحران در غرب آسیا بدانیم. اگر این نشست بتواند زمینهای برای مدیریت اختلافات و کاهش تنشها فراهم کند، احتمالاً شاهد شکلگیری مرحله تازهای در معادلات امنیتی منطقه خواهیم بود. اما اگر چنین توافقی حاصل نشود، تداوم تقابل فرسایشی و حتی بازگشت دورهای جنگ دور از انتظار نخواهد بود. در هر صورت، آنچه روشن به نظر میرسد این است که سرنوشت جنگ ایران دیگر فقط به تصمیمات تهران، واشنگتن و تلآویو وابسته نیست. رقابت میان قدرتهای بزرگ، امنیت انرژی و تحولات نظم جهانی نیز در تعیین مسیر آینده این بحران نقش خواهند داشت.
شما چه نظری دارید؟